Waarom je in Utrecht het jaar 1122 moet kennen

21 februari 2022

900 jaar Utrecht, gefeliciteerd!

Het jaar 1122 was het belangrijkste jaar in de geschiedenis van Utrecht. Op 2 juni kreeg Utrecht stadsrechten uit handen van de Duitse keizer Hendrik V. Een geschenk als dankbetuiging aan het dappere optreden van de Utrechtse bevolking.

Utrecht kerkenstad

Utrecht was vroeger onderdeel van het Duitse Keizerrijk. Het was een belangrijkste handelsstad en ook zeer geliefd bij de Duitse Keizers. Zij hadden dan ook een paleisje op het Domplein laten bouwen (paleis Lofen). Overblijfselen van dit paleis zijn nog altijd terug te vinden. Als je in café Walden (Domplein 16) afdaalt naar de kelder, kun je daar de vloer en pilaren van het paleis zien.

Sir Iain, CC BY-SA 3.0 <https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0>, via Wikimedia Commons

Naast een belangrijke handelsstad was Utrecht ook een kerkenstad. In Utrecht zetelde de bisschop en dat was een machtig man. Hij was niet alleen maar een religieus leider onder gezag van de paus. De bisschop regeerde ook in naam van de keizer, door wie hij was benoemd. De bisschop hief belasting, sprak recht en had een legertje. 


De Utrechtse bisschoppen regeerden over het Sticht. Een groot gebied dat de provincies Utrecht, Overijssel, Drenthe en een stuk van Groningen en Friesland omvatte. Tot het Sticht behoorden ook de Hanzesteden Zwolle, Deventer, Kampen en Zutphen. In de middeleeuwen waren dat, samen met Utrecht, de belangrijkste steden van Nederland.

De plannen van bisschop Godebald

Aan het begin van de 12e eeuw was in Utrecht bisschop Godebald de baas. Deze bisschop had grote plannen voor de economische ontwikkeling van de regio Utrecht. Godebald hield zich bezig met grootschalige ontginning van land, door het aanleggen van dijken, dammen en het graven van kanalen. Omdat de rivier de Krommerijn regelmatig buiten zijn oevers trad, wilde Godebald bij Wijk bij Duurstede een dam aanleggen. Het gebied langs de rivier kon vervolgens gebruikt worden als landbouwgrond en dat zou veel geld opleveren. Echter, de bouw van een dam zou de Krommerijn voor schepen minder goed bevaarbaar maken. Daarom wilde Godebald voor de scheepvaart een nieuw kanaal graven. Een kanaal dat de Oudegracht met de rivier de Rijn (Lek) verbond, de Vaartsche Rijn.

Het ambitieuze plan van Godebald was kostbaar en de Utrechtse schatkist niet voldoende gevuld. Om de kosten te dekken besloot Godebald de tolbelastingen te verhogen. Dit zette niet alleen kwaad bloed bij de handelaren, maar ook bij de inwoners van Utrecht die de prijzen zagen stijgen. Bisschop Godebald wilde schepen laten omvaren en de Utrechters voor de kosten laten opdraaien. De bevolking was niet blij.

In die periode van toenemende ontevredenheid onder de Utrechtse bevolking, speelde er een slepend conflict tussen de keizer en de paus. Het conflict ging over de vraag wie het recht had om bisschoppen te benoemen. Was dat de paus, omdat hij hoofd van de kerk was, of zou dit de keizer moeten zijn, die als vorst over het land heerste? Dit conflict beinvloedde de relatie tussen keizer Hendrik V en de Utrechtse bisschop Godebald. Hendrik V twijfelde aan de trouw van Godebald. Hij had het gevoel dat de bisschop de kant van de paus koos.

Een groot geschenk: stadsrechten van keizer Hendrik V

In de lente van 1122 verbleef keizer Hendrik V enige tijd in Utrecht. Hij wilde hier een rustig Pinksterfeest vieren, maar het liep allemaal anders. De spanning tussen (de soldaten van) Hendrik V en bisschop Godebald liep zo hoog op, dat het het escaleerde in een gevecht. ´ s Nachts raakten de soldaten van de keizer slaags met de diensttroepen van de bisschop. Er brak een kort maar hevig een gevecht uit waarbij enkele doden vielen. Door het tumult kreeg de Utrechtse bevolking al snel door wat er aan de hand was. Eensgezind kozen de inwoners de kant van de Keizer. Gewapend met geweren, stokken en rieken begaven de Utrechters zich richting het strijdtoneel. Al snel werd duidelijk dat de troepen van Godebald tegen deze overmacht niet waren opgewassen. De bisschop moest zich overgeven en werd gevangen genomen.

Als dank voor de steun van de Utrechtse bevolking, vaardigt Hendrik V op 2 juni 1122 een oorkonde uit. Utrecht mag een zelfstandig stadsbestuur oprichten, de inwoners krijgen vrijstelling van tolheffing, en de stad mag een eigen rechtbank instellen. Daarnaast mag Utrecht een stadsmuur aanleggen, zodat de stad zichzelf kan verdedigen. De gebeurtenissen in 1122 maakten van Utrecht een echte vestingsstad.

Tolsteegpoort-ledigerf-utrecht-stadsmuur

In de nasleep van het conflict besluit Hendrik V dat verstandig is bisschop Godebald weer vrij te laten. Hij mag bisschop blijven als hij boete doet. Zijn macht wordt door de uitgevaardigde stadsrechten stevig ingeperkt. Godebald laat uiteindelijk de Krommerijn wel afdammen, maar niet meer over de rug van de Utrechters. In 1122 wordt er begonnen met het graven van de Vaartsche Rijn, één van de oudste kanalen van Nederland. Door de ontginningen in het Krommerijngebied kon het als landbouwgrond gebruikt worden en staat het er nu vol met mooie burchten.


De stadsrechten die Utrecht in 1122 van de keizer kreeg, droegen bij aan de vorming van een Utrechtse identiteit en een democratisch bewustzijn. Het was een belangrijke stap naar een unieke vorm van zelfbestuur: de Utrechtse Gildendemocratie in 1304. Maar daarover in een volgende blog meer.


Lees ook mijn blog: 2000 jaar Utrecht in 2 minuten


Oben auf dem Deich, mit Blick auf den Fluss Lek
16 november 2026
Die Geschichte der Niederlande dreht sich um den Bau von Deichen, Dämmen und Demokratie. Der Kampf gegen das Wasser hat die Landschaft und die Kultur geprägt.
Das Zentrum des Dorfes Maarssen mit der Kirche am Ufer der Vecht.
16 november 2026
Eine Radtour entlang der Vecht ist wie eine Reise durch die Geschichte der Niederlande. Man radelt vorbei an Festungen, Mühlen und den schönsten Landhäusern.
Das Universitätsgebäude der Universität Utrecht am Domplein
15 november 2026
Utrecht ist eine Studentenstadt. Die Universität Utrecht blickt auf eine interessante Geschichte zurück, in der berühmte Persönlichkeiten dort studiert haben.
The academic building of Utrecht University at the Domplein
15 november 2026
Utrecht is a student city. The history of Utrecht university is a turbulent one. Some very famous students once studied here and this wasn't always going smooth.
Utrecht is de beste fietsstad ter wereld
7 november 2026
Utrecht is verkozen tot beste fietsstad. In deze blog een geschiedenis van het fietsen in Utrecht.
Belle van Zuylen was een Utrechtse feministe en schrijfster die opkwam voor haar vrijheid.
17 februari 2026
Belle van Zuylen was een feministe avant-la-lettre, vrijdenker en schrijfster. Godin van de Nederlanden werd ze genoemd. Ze leefde voor liefde, vrijheid en wijsheid.
Academiegebouw van de Universiteit Utrecht het Dompein
14 oktober 2025
De Universiteit Utrecht heeft een bijzondere geschiedenis. Beroemdheden als Descartes, Anna Maria van Schurman en WIlhelm Röntgen studeerden allen in Utrecht.
Blick auf die Altstadt von Utrecht mit dem Domturm und der Domkirche aus der Vogelperspektive.
13 november 2024
Ein kurzer Artikel über die Geschichte von Utrecht. Über die Römer, die schönen Grachten, den Domturm und die Domkirche, eine kluge Studentin, und vieles mehr.
Dijken zijn het fundament van Nederland. Samenwerking tussen bewoners was van levensbelang om veilig
27 mei 2024
Nederland is een waterland en dijken zijn het fundament. Lees meer over de unieke geschiedenis van ons land en hoe de strijd tegen water onze cultuur gevormd heeft.
View of the river Lek
26 februari 2024
Building dikes to protect against floodings was essential to a prosperous life in The Netherlands. For this, the Dutch developed a cooperative system for effective watermanagement. Participation and democracy proved to be important pillars contributing to this vital task.